Sağlık Nedir?
- DSÖ’nün 1948 yılında yaptığı sağlığın ünlü tanımı bugüne kadar değişmedi ama tanımda geçen kavramları bizim anlayışımız değişti
- Fiziksel: Birey açısından bedenin mükemmel şekilde işleyişi demek; her hücre, doku, organ ve sisteminin optimum kapasite ile çalışması ve vücudun geri kalanı ile mükemmel uyum içinde olması demektir
- Mental: Çoğu zaman akılsal-ruhsal durum ile bedenin işleyişi arasındaki güçlü bağlar nedeniyle sağlık sorununun orijininin hangisinde olduğu bilinemez ve ikisine birden atfedilir (Belki tam bozuklukta bunu tanılamak kolaydır, ama küçük uyumsuzlukların tanınması ve sebebinin ortaya çıkarılması zordur, böylece tedavi edilmesi de çok zor olmaktadır)
- Sosyal: Sosyal sağlık, sağlığı geniş bir açıyla ele alır; bireysel ve toplumsal olmak üzere iki unsuru vardır (Örneğin mental rahatsızlıklarda daha sosyal bir yaşam süren bireyler diğerlerine göre tedaviden daha iyi sonuç almaktadır)
- Sağlık durumu bir kişinin, hayatın gereklerini yerine getirebilme ve bunu sürdürebilme kapasitesidir
- Hayatın gereklerini yerine getirebilme çok karmaşık ve standart hale getirilmesi belki de hiç mümkün değildir
- Her bireyin genetik varlığı dışında kültürel, ekonomik, coğrafi, mesleksel, sürdürdüğü yaşama tarzı vb. birçok sebebe bağlı, sanki parmak izi gibi ona özgü bir görüntü oluşturmaktadır
Sağlığa Yaklaşımlar
- Biyomedikal Yaklaşım
- Çevresel Yaklaşım
- Psikososyal Yaklaşım
- Holistik (Bütüncül) Yaklaşım
Bütüncül yaklaşım toplumun bütün katmanlarının ve bireylerinin sağlıkla ilgili yapabilecekleri ve sorumlu oldukları kısımlar bulunduğu görüşündedir, sağlık (health) ve zindeliğin (well-being) tüm yönlerine bakar, dengeli yaşam ve çevreyle uyum, içsel enerji salınımı vb. bir çok henüz tam alışmadığımız kavramları dile getirir
Sağlık ve zindelik el ele verince tam iyilik hali ortaya çıkar
- Tam iyilik halinin nesnel ve öznel bileşenleri vardır
- uYaşama standartları ve yaşama düzeyi nesnel kısımları oluştururken öznel kısımda yaşam kalitesi yer alıyor
- Yaşama standardı, bir ölçek yardımıyla yaptığımız harcamaları, aldığımız malları ve aldığımız hizmetleri hesaplar (Eğitim durumu, iş sahibi olma ve koşulları, yediklerimiz, giydiklerimiz, evimiz, elde ettiğimiz konfor ve yaşadığımız kısıtlılıklar hesaba katılır)
- Yaşam kalitesi ise, sağlık, mutluluk, konfor, fiziksel çevre, tatmin edici iş, eğitim, sosyal ve entelektüel aktiviteler, davranış özgürlüğü, adalet ve fikrini ifade hürriyeti gibi etkilerinin kombinasyonundan oluşan hayatın durumunu belirleyen parametredir
Tam İyilik Halinden Sapış
- Merkezinde prevalans, insidans, ekonomik kayıplar, hastaneye yatırılma oranları olacak şekilde, tam iyilik halinden sapış gösteren durumların ölçüsü ve ne kadar uzun sürdüğü gibi kavramlarla sağlık, hastalık, yeti yitimi ve erken ölümler ölçülmekte
- Planlamalar ve performans değerlendirmeleri bunlarla yapılıyor
- Dünyanın bütününün sağlık durumunu incelemek ve izlemek üzere küresel boyutta hastalık yükü kavramı geliştirilmiş ve bu görevi yerine getirmek üzere temelde QALY ve DALY olmak üzere bunların türevleri sayılabilecek HALE, DALE vb. ölçütler türetilmiştir
- Charles Edward Winslow’un 1920’de yaptığı halk sağlığı tanımı bugün herkesçe kabul edilen yaygın tanımdır:
- Halk sağlığı organize toplum çalışmaları ile;
- çevre sağlık koşullarını düzelterek,
- bireylere sağlık bilgisi vererek,
- bulaşıcı hastalıkları önleyerek,
- hastalıkların erken tanı ve tedavisini sağlayarak
- sağlık örgütleri kurarak,
- toplumsal çalışmaları her bireyin sağlığını sürdürecek bir biçimde geliştirerek,
- hastalıklardan korunmayı, yaşamın uzatılmasını
beden ve ruh sağlığı ile çalışma gücünün arttırılmasını sağlayan bilim ve sanattır
Halk sağlığı çalışmalarının 21. YY’da görev tanımı (CDC, 2022)
- Halkın sağlık durumunu, sağlığı etkileyen faktörleri ve toplum ihtiyaçlarını ve varlıklarını değerlendirmek ve izlemek
- Toplumu etkileyen sağlık sorunlarını ve riskleri araştırmak, bulmak ve ele almak
- İnsanları sağlık ve sağlığı etkileyen faktörler ve sağlığın nasıl iyileştirilebileceği konusunda bilgilendirmek ve eğitim için etkili iletişim kurmak
- Sağlığı iyileştirmek için toplulukları ve paydaşları güçlendirmek, desteklemek ve harekete geçirmek
- Sağlığı etkileyen politikalar, planlar ve yasalar oluşturmak, bunları savunmak ve uygulamak
- Halkın sağlığını iyileştirmek ve korumak için iyi tasarlanmış yasal ve düzenleyici eylemleri kullanmak
- Sağlıklı olmak için ihtiyaç duyulan bireysel hizmetlere ve bakıma hakkaniyetli erişim sağlayan bir sistem kurmak
- Çeşitli ve yetenekli bir halk sağlığı iş gücü oluşturmak ve desteklemek
- Değerlendirme, araştırma ve sürekli kalite iyileştirme yoluyla halk sağlığı işlevlerini daha iyiye götürmek ve yenilemek
- Halk sağlığı için güçlü bir kurumsal altyapı oluşturmak ve bunu sürdürmek
Değer Temelli Sağlık Hizmeti
- DTSH: Hastalar için kapsayıcı değer hedefiyle sağlık bakım sistemlerinin yeniden yapılandırılması için bir çerçeve olarak ortaya atılmıştır
- Değer, birim maliyet başına sağlık sonuçları olarak tanımlanmıştır (Böylelikle Halk Sağlıkçılarının konuyla bağlantısı kopmuş oluyor)
- Değer temelli bakımın uygulanması çabaları 1990’lardan çok daha önce başlamışsa da, bu kavram 2006 yılında Michael Porter ve Elizabeth Olmsted Teisberg tarafından yayılmıştır
- Hasta değerini kapsayıcı bir hedef olarak gören DTSH;
- sonuçların ve maliyetlerin sistematik olarak ölçülmesini,
- hizmet sunan kuruluşların yeniden yapılandırılmasını
- toplu ödemelere geçişi vurgulamakta
- Maliyet düşürme tek başına sağlık sistemleri için uygun bir strateji değildir ve değeri artırmak için sağlık sonuçlarının iyileştirilmesi gerekmektedir
Dünyada Durum
- 2016’da yapılan küresel bir değerlendirme, birçok ülkenin sağlık sistemlerini DTSH ilkeleriyle uyumlu hale getirmeye başladığını ortaya koydu
- Birkaç saha çalışması da tutarsız uygulama çabalarını bildirmekte
- DTSH’nin hem ülke içinde hem de ülkeler arasında çeşitli yorumları olduğu görülüyor
- 2016’da yapılan küresel bir değerlendirme, birçok ülkenin sağlık sistemlerini DTSH ilkeleriyle uyumlu hale getirmeye başladığını ortaya koydu
- Birkaç saha çalışması da tutarsız uygulama çabalarını bildirmekte
- DTSH’nin hem ülke içinde hem de ülkeler arasında çeşitli yorumları olduğu görülüyor
- Değere dayalı bir bakım modelinde, hizmeti sunanlar bir tedavi planı belirlemek için hastalarla birlikte çalışacak ve ardından hastanın tedavisi boyunca ilgili klinik sonuçları ölçecek (profesyonelin ölçümü)
- Hasta deneyiminin ve bakım kalitesinden memnuniyetin değer temelli bakımın bir bileşeni olup olmadığı konusunda tartışmalar var
- Bazıları, hasta memnuniyetinin genellikle değere dayalı bakımla karıştırılmasına rağmen, memnuniyetin tıbbi etkinliğinden ziyade hastanın tedavi deneyimine dayandığını iddia ediyor
Ödemeler
- Değer temelli sağlık hizmeti, sağlık hizmeti sunucularını verilen hizmetlerin niceliği yerine kalitesine odaklanmaya teşvik eder
- Sağlık hizmeti sunucuları (hastaneler ve doktorlar dahil) hastanın sağlığındaki sonuçlarına dayalı olarak ödeme alır
- Klinisyenler, hastaların akıbetinde sağlık ve iyilik haline odaklanmak, kronik hastalık yükünü azaltmak ve kanıta dayalı tıp yoluyla hastalarının daha sağlıklı yaşama kavuşmasına yardımcı olmak üzere ücretlendirilir ve ödüllendirilir
- Sağlık hizmet kuruluşu da, hizmeti sunan kişi de ürettiği hizmet hacmi kadar değil, ürettiği sağlık kadar ödeme hak eder
Klinik Hizmetlerde Değer Nedir
- Klinik hizmetlerde değeri, hastalar için önemli olan sonuçlar ve bu sonuçlara ulaşmanın maliyeti olarak tanımlayabiliriz
- Sağlık hizmetinin sadece sunum ve finansman kısımlarını ele almak konunun bütünü anlamına gelmez
- Ortada bir de hizmeti kullananların tutum, davranış ve hizmeti kullanım kültürü tarafı var
- Sağlık okuryazarlığı, değer temelli sağlık hizmet sistemlerinin sıklıkla gözden kaçan ancak kritik bir bileşenidir
Halk Sağlığı Açısından DTSH Nedir
- Halk sağlığı hizmetleri: Bireye ve çevreye yönelik koruyucu ve geliştirici sağlık hizmetleri yanında temel sağlık hizmetleri
- Bu çerçevede sağlık sistemleri, politikaları ve hizmetleri anlamında çeşitli planlar, programlar ve projeler ile yürüyen faaliyetlerin tamamı halk sağlığı çalışmalarından sayılır
- O halde, değer temelli halk sağlığı hizmetleri de bireye/çevreye yönelik koruyucu/geliştirici sağlık hizmetlerinin ve temel sağlık hizmetlerinin ne ölçüde değer üretebildiğidir
Halk Sağlığı Açısından Değer Nedir
- Halk sağlığı çalışmalarıyla üretmeyi amaçladığımız sonuçlar ve beklentiler nelerdir?
- Bu amaç ve beklentileri doğuracak her şey bizim için değer anlamına gelir
- Belki halk sağlığının tam göbeğinde bulunan “önceliklendirme” mantığını burada da işletebiliriz
- En öncelikli amaç ve beklentilerimizi karşılayan sonuçları diğerlerine göre “daha değerli” saymak gerekir
Halk sağlığı adına yapılan birçok çalışma neden kayda layık bir değer üretemez?
- 21. Yüzyılın halk sağlıkçılarının gayet iyi bildiği gibi, sadece hastalık/yaralanma/yeti yitimi sebeplerine yönelik çalışmalar bunları bertaraf etmeye yetmez
- Sebeplerin sebepleri,
- Sebeplerin birbirleriyle etkileşimi,
- Sindemiler
- Risk faktörlerine yönelik çalışmalar yetersiz kalacağı için risk faktörlerini doğuran sebepler gibi birçok yeni kavram ve yaklaşım ortaya çıkmıştır
- Daha açık bir ifadeyle, halk sağlığında değer temelli yaklaşım ve bu beklentiye karşılık gelecek sonuçlar için sadece halk sağlıkçılar veya sadece sağlıkçılar yetmez
- Sadece sağlık sisteminin yeniden tasarlanması ve politika belirlenmesi de yetmez
- Sağlığın mertebesinin en üst düzeye taşınması gerekir
Halk Sağlığının Kabul Ettiği Değerler
- Koruyucu, geliştirici, tedavi ve rehabilite edici hizmetlerde hakkaniyet
- Hizmete erişimin kolaylaştırılması
- Sağlık okuryazarlığı düzeyinin yükseltilmesi
- Sağlıklı suya ve gıdaya erişimin kolaylaştırılması
- Barınma koşullarının iyileştirilmesi
- Eğitim ve kültürlenme olanaklarının bütün bireylerin kolayca ulaşabileceği şekilde topluma sunulması
- İşsizlik vb. sosyal sorunların çözümlenmesi
- İşyeri ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi
- Çevrenin daha sağlıklı yaşanılır hale getirilmesi
- Şehir çeteleri, mafya, vb. şiddet odaklı sosyal yapıların çökertilmesi
- Bulaşıcı ve kronik hastalıkların tam kontrol altına alınması
- Cinsiyet ve diğer ayrımcılıkların sona erdirilmesi
- Son 50 yılda dünyanın doğumda beklenen ortalama yaşam süresi 30 yıl artırılmıştır
Bu artışın;
- 5 yılı klinik hizmetlerdeki başarılara (tedavi ve rehabilite edici hizmetler)
- 25 yılı koruyucu hizmetlerdeki başarılara atfedilmekte
- Asıl değer işte budur